Donoren die eerder traceerbaar waren voor hun donorkinderen, kunnen er voor kiezen om in de anonimiteit te verdwijnen

nieuwsuur sdkb kritiek donorkinderen

Althans, daar lijkt het op. Sinds 2004 is anoniem sperma doneren wettelijk verboden en heeft ieder donorkind vanaf zestien jaar het recht te weten wie zijn of haar biologische vader is. Vruchtbaarheidsklinieken moesten bij de invoering van de wet alle donoren in hun bestand benaderen met de vraag of zij anoniem wilden blijven of vindbaar wilden worden. 

In praktijk is dit nauwelijks gebeurd. Daarom worden er nu nog steeds donoren van vóór 2004 gevraagd of hun gegevens verstrekt mogen worden aan hun donorkinderen. Uit Nieuwsuur-onderzoek blijkt nu dat als een tot dusver bekende B-donor die voor 2004 zijn sperma afstond nu toch níet wil worden benaderd, dit akkoord is en zijn gegevens uit de database verwijderd mogen worden. Dit zijn de fertiliteitsklinieken en de Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting (SDKB) eind vorig jaar overeen gekomen in nieuwe werkafspraken.

Onrust

Voor de betrokken donorkinderen is de gang van zaken erg pijnlijk en ook voor hun ouders, die destijds zeer bewust voor een bekende donor hebben gekozen. Zij waren in de veronderstelling dat hun kind vanaf het 16e jaar de gegevens van de donor kon opvragen. Jarenlang was dit het verhaal.

Eind 2018 hebben vijf donorkinderen een rechtszaak aangespannen om de identiteit van hun spermadonoren te achterhalen. De donoren waren ten tijde van de donatie B-donor, maar switchten bij de invoering van de Wet Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting in 2004 naar A-donorschap. 

A- en B- loketten 

Vóór 2004 gebeurde spermadonatie veelal anoniem. Bij enkele spermabanken kon vanaf 1989 gekozen worden tussen een anonieme donor (A-loket) of een bekende (identificeerbare) donor (B-loket). Donoren die via het B-loket doneerden, gaven aan dat hun persoonsgegevens later verstrekt mochten worden aan hun donorkinderen. Wensouders konden vooraf aangeven of zij van een anonieme of van een bekende donor gebruik wilden maken. Sommige ouders kozen bewust voor een B-donor, zodat hun kind later meer over de donor te weten zou kunnen komen.

Wet Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting 

Sinds 1 juni 2004 is in Nederland de Wet Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting (DKB) van kracht. Sinds die datum is anonieme donatie van zaad- en eicellen bij de klinieken verboden. Donoren kunnen dus alleen doneren als zij geen bezwaar hebben tegen het registreren van hun gegevens en tegen de mogelijkheid dat deze gegevens worden verstrekt aan hun nakomelingen. In de memorie van Toelichting bij de Wet DKB wordt het belang voor het kind erkend: “Het niet weten en niet kunnen weten wie je vader en moeder zijn, grijpt velen, in het bijzonder degene die dat overkomt, zeer diep aan. Ontbreekt die basis, dan missen mensen een bouwsteen die hen dieper inzicht in zichzelf zou kunnen geven.”

Overgangsregeling tijdens de invoering van de wet

De gegevens van donoren van vóór de Wet DKB, dienden ook in het (nieuwe) register te worden opgenomen. Daarvoor moesten indertijd alle anonieme donoren worden benaderd met de vraag of zij van een A-donor een B-donor wilden worden. De overgangsperiode rond 2004 werd echter verschillend ingevuld door de klinieken, zo blijkt ook uit het IGZ Rapport van 2016. Dit rapport maakt overigens geen melding van B-donoren die A-donor werden.

In de overgangsregeling van 2004 stond dat A-donoren gevraagd moest worden of ze B-donor wilden worden. Er stond niets over de mogelijkheid om B-donorschap terug te draaien. Dat zou, gezien de achtergrond van de wet, ook volstrekt onlogisch zijn. Daarbij zou dit ingaan tegen afspraken die met ouders zijn gemaakt. 

Echter, een van de werkafspraken die SDKB heeft gemaakt houdt in dat als een B-donor niet meer wil worden benaderd, zijn gegevens uit de database verwijderd kunnen worden. Dit bleek in de Nieuwsuur uitzending van 1 maart 2019.

Minister Hugo de Jonge geeft spermadonoren van vóór 2004, die eerder traceerbaar waren voor donorkinderen, alsnog de mogelijkheid om anoniem te blijven. Dat blijkt uit een interne brief in handen van Nieuwsuur. Minister De Jonge zegt in een reactie het "zeer spijtig" te vinden voor donorkinderen maar wijst naar de bepaling in de wet dat donoren van vóór 2004 altijd toestemming moeten geven voor het verstrekken van gegevens. Volgens minister De Jonge is dit conform het overgangsrecht dat bij de wet uit 2004 hoort. "De donor van voor 2004 kan terugkomen op zijn besluit”.

Wachten op uitspraak

Het is mogelijk dat de klinieken destijds zelf geïnterpreteerd hebben dat er voor donoren de mogelijkheid bestond te switchen van B-donor naar A-donor. Rond de overgangsregeling waren immers meer onduidelijkheden. De vraag is nu of de overgangsregeling B-donoren destijds inderdaad ruimte bood om met terugwerkende kracht een anonieme donor te worden. In dat opzicht is het goed dat de rechter zich over deze zaak buigt. Ook Ziekenhuis Rijnstate geeft aan het een goede zaak te vinden en zegt de vraag van de donorkinderen volledig te begrijpen. Een uitspraak van de rechter schept ook voor hen duidelijkheid.

Vooralsnog is het dus geen uitgesproken zaak dat de switch van B- naar A-donor onder het overgangsrecht van de wet valt. Omdat de zaak onder de rechter is, zijn de uitspraken van minister de Jonge voorbarig.

Het verwijderen van gegevens uit de bestanden van de SDKB is bovendien niet legitiem. Als een donor destijds al anoniem was, of in 2004 niet benaderd was door de kliniek en nu alsnog aangeeft anoniem te willen zijn, worden zijn gegevens niet verstrekt. Van verwijderen van zijn gegevens uit de database kan echter geen sprake zijn.

Meer lezen

Uitzending en artikel Nieuwsuur

NRC: spermadonoren van voor 2004 mogen toch anoniem blijven

Kamervragen Carla Dik-Faber

NPO Radio 1: De identiteit van spermadonoren moet altijd te achterhalen zijn